برنامه ریزی شهری

چکیده

معنی و هویت یک شهر به شکل فضایی و کیفیت آن وابسته است و محیط شهر یک وسیله ارتباطی برای شهروندان به حساب می آید و ساکنین شهر از طریق عناصر کالبدی با یکدیگر ارتباط صحیح برقرار می کنند که یکی از این عناصر کالبدی , مبلمان شهری می باشد که تعریف کننده هویت و ساختار یک شهر است و از آنجا که مبلمان شهری از المانها ی بسیار مهم و مؤثر بر جنبه های زیبا شناختی شهر استو آگاهی از جنبه های زیبا شناختی , اولین گام مهم برای هر برنامه ریزی شهری است ,پس می توان گفت علاوه بر آنکه مبلمان شهری تأثیر شگرفی بر زیبایی بصری و منظر شهری دارد , به شهر هویت و معنی می دهد و در این نوشتار سعی شده است که از این دیدگاه به موضوع مبلمان شهری پرداخته شود.

واژگان کلیدی

مبلمان شهری, منظر شهر, معنی و هویت شهر, فضا

مقدمه

همه آنچه که به یک شهر هویت و معنی می دهد و برای ساکنان شهر احساس آرامش و راحتی را در بین فضاهای مسکونی , تجاری و ... ایجاد می کند و سبب تفاوت فضایی بین شهرها می شود , فقط رشد کلنی وار ساختمانها , خیابانها, پلها و... نیست بلکه منظر شهر است و مبلمان شهری یکی از المانهای بسیار مهم در شکل گیری آن است که تنوع , بداعت و خوش منظری شهر را در پی خواهد داشت.

از نگاه دیگر , شهر وسیله تأمین سود و قدرت است , بر این اساس شهر صحنه ی رقابت , تخصیص و بهره برداری و تقسیم منابع است (لینچ,1384,ص487)پس می توان مبلمان شهری و صنعت مربوط به آن را یک عنضر درآمد زا به حساب آورد که علاوه بر اینکه می تواند چهره شهر را در سطح ملی و بین المللی به صورت منحصر به فرد در آورد , عامل توسعه اقتصادی شهر به حساب می آید و از آنجا که توسعه اقتصا دی وسیله ای برای فراهم آوری شرایط بهتر اجتماعی است (موسوی جهرمی , 1382, ص 4) در نتیجه به توسعه اجتماعی شهر نیز  منجر می گردد و در نهایت توسعه پایدار را در پی خواهد داشت.

مبلمان شهری

شهرها صرفا" نقطه های بی تحرک روی نقشه ها نیستند بلکه مکانهایی با گوناگونی بسیار , پرهیاهو یا آرام , خطرناک یا ایمن , جاذب یا دافع هستند (هاگت ,1386,ص217) و آنچه که یک شهر را پویا , ایمن و جذاب می کند و سبب ایجاد رضایت در بین شهروندان و جذب گردشگران می شود , زیبایی بصری و منظر شهری است . ژان برون معتقد است قبل از مطالعه جوامع انسانی توجه به آثار ساخته شده توسط انسان در روی زمین ضروری است ( رضوانی , 1386,ص3) زیرا این عمل انسان به ساخت مناظر گوناگون منتهی می شود و مبلمان شهری نیز منعکس کننده اقتصاد, فرهنگ , مذهب , قومیت و مسائل روان شناختی جامعه شهری است .

مطابق مصوبه کمیته زیبا سازی کلانشهرهای کشور در سال 1380 , زیبا سازی به کلیه اقدامات آگاهانه ای گفته می شود که توسط شهرداری ها برای ارتقای کیفیت محیط شهری صورت پذیرفته  و شهر را برای زندگی ساکنانش مناسب تر می سازد و هدف زیبا سازی فراهم آوردن محیطی است که همه شهروندان در آن احساس لذت و آرامش کنند از این رو  طراحی مناسب فضاهای شهری و به کار گیری مبلمان شهری متناسب با محیط طبیعی , اجتماعی , فرهنگی شهرها تأثیر بسیار زیادی بر کیفیت زندگی شهروندان دارد و نحوه چیدمان این عناصر در فضاهای شهری و توجه به نمادهای ملی و سنتی سبب تقویت و افزایش روحیه اجتماعی بین شهروندان می گردد.

مبلمان شهری به چهار گروه اصلی مبلمان خیابانی , مبلمان پارکی , مبلمان ترافیکی و سازه های اطلاع رسانی و تبلیغاتی تقسیم بندی می شود که روی هم رفته به بیش از یکصد عنوان تقسیم بندی می گردد .

برای به کار گیری گونه های مناسب انواع مبلمان شهری شامل نیمکت ها , علائم هدایتی , کیوسک ها , جدولها  , نرده ها و ... باید عوامل مختلفی را در نظر گرفت که از مین آنان شرایط اقلیمی , فرهنگی , مذهبی , اجتماعی و روان شناختی از همه مهمتر هستند بدین جهت  باید عناصر مختلف مبلمان شهری با شرایط اقلیمی  محل سازگار باشند و از رنگ های شاد که زیبایی بصری و آرامش روان را ایجاد می کند ,استفاده کرد و در طراحی مبلمان شهری به معیارهای فرهنگی , ملی , قومی و مذهبی توجه شود زیرا در اینصورت است که سبب تقویت روحیه اجتماعی شهر نشینان می شود.

از سوی دیگر , تکنولوژی های  نوین در این زمینه می تواند به کمک طراحان و برنامه ریزان بیاید زیرا تکنولوژی استفاده از منابع را با بهبود بخشیدن , استفاده منطقی و یا دوباره سازی آنان توسعه می بخشد ( میلر ,1384,ص7) و همچنین تکنولوژی  می تواند راهگشای مشکل طراحی و تولید مبلمان شهری باشد.

هویت و معنی شهر

منظور از معنی یک سکونتگاه وضوح درک و شناخت آن و سهولت برقراری پیوند بین عناصر و اجزای آن با سایر رویدادها و مکانها در یک تجلی منسجم ذهنی از زمان و مکان و ارتباط این تجلی با مفاهیم غیر فضایی و ارزش هاست .

ساده ترین شکل معنی به مفهوم محدود این واژه کلی , هویت است یعنی معنی یک محل .

هویت یعنی حدی که شخص می تواند یک مکان را به عنوان مکان متمایزی از سایر مکانها  شناخته و یا بازشناسی نماید , به طوری که شخصیتی مشخص , بی نظیر و یا حداقل مخصوص به خود را دارا شود.(لینچ , 1384, ص167و 168)

معنی دار بودن یک شهر را می توان با بهبود بخشیدن توانایی انسان در درک محیط افزایش داد , این نکته کمتر به فکر طراحان رسیده است زیرا در آموطش آنها تأکید بیشتر بر روی اشیا گذاشته شده است , می توان به استفاده کنندگان آموزش داد تا نسبت به محیط خود آگاهی حاصل نمایند , بیشتر در مورد آن بیاموزند , به آن نظم بدهند و چیزهای با اهمیت آن را درک کنند.

از این رو طراحی مبلمان شهری می تواند معانی محیطی جدیدی را برای شهروندان به ارمغان آورد. هنرمندان با خلق آثار هنری برگرفته از مذهب , سنت ,قومیت و تاریخ یک شهر می توانند هویت و معنی جدیدی را برای شهر به ارمغان آورند  و راههای تازه ای را برای دیدن به شهروندان بیاموزند , همانطور که گادی در پارک گوئل در بارسلونا با بکارگیری ابتکاری در شکل و مصالح , هویت بی نظیری را برای یکی از آثار قدیمی در پله های رسمی باروکی پدید آورده است.

منظر شهری

جالب ترین رویداد تاریخ زندگی دو تا پنج میلیارد ساله کره ی زمین , ظهور انسان به عنوان اشرف مخلوقات است ( مخدوم , 1385, ص3)و اواین تحول در مجتمع های زیستی انسان , همان ظهور و پیدایش شهر است (لینچ ,1384, ص2)

زمین تنها ثروت ملی و محدودی است که نمی توان در استفاده و تخصیص آن به انواع کاربریها به طور نسنجیده وارد عمل شد (سرور , 1385,ص12)و از این روست که امروزه بدون برنامه ریزی دقیق , بافت پیچیده تمدن مادی ما شروع به گسستن خواهد کرد (هال , 1381, ص3) و در این برنامه ریزی برای زمین , اولین گام توجه و خود آگاهی نسبت به جنبه های زیبایی شناختی زمین است.

همه احساسهای ما در عکس العمل انسان نسبت به یک حس دخالت دارند . تجربه یک حس تنها منوط به دیدن اشیا توسط چشم نمی باشد , بلکه ارتباط بین عناصر مورد مشاهده , توالی مشاهده آنها , فرهنگی که شخص در آنها بزرگ شده , سطح آموزش , تجارب گذشته و حتی وضعیت رفاهی شخص نیز در این امر مؤثر است .

بهترین کاری که به عنوان برنامه ریز زمین می توان انجام داد , به دست آوردن یک وفاق عمومی در مورد کیفیات بصری زمین مورد نظر بین کسانی است که از زمین مورد نظر استفاده می کنند و اشخاصی که گاهگاهی از آن دیدن می نمایند.(بییر و هیگینز, 1385,ص184و185)

بخشی از منظر یک شهر از عناصری منتج می شود که ما هیچ گونه  کنترلی بر آنها نداریم مانند اقلیم و شیب زمین , اما بخش دیگری از منظر شهر , عواملی هستند که می توانیم آنها را کنترل کنیم و مبلمان شهری یکی از این عوامل می باشدکه طراحی مناسب و بکارگیری متناسب آن با محیط شهر در فضاهای شهری , کیفیت زندگی شهروندان را تحت تأثیر قرار می دهد زیرا شهری با منظر خوب و بسامان و دارا بودن زیبایی بصری ,علاوه بر ایجاد یک محیط مناسب برا ی پاسخگویی به نیازهای فیزیکی شهروندان , می تواند به نیازهای غیر فیزیکی آنان مانند نیازهای روانی و فرهنگی , مذهبی و ... شهروندان پاسخ گوید.

نتیجه گیری

یک شهر خوب سکونتگاهی است که سلامت جسمی و روانی شهروندان و بهزیستی آنان را تأمین کند و از آنجا که سلامت افراد یک جامعه با ساختار اجتماعی آن جامعه پیوندی ناگسستنی دارد و سلامتی جسم و روح شهروندان از ارزشهای متعالی یک جامعه شهری به حساب می آید , لذا ایجاد یک محیط شاد و سرزنده می تواند سلامت روان شهروندان یک جامعه را به دنبال داشته باشد , لذا یک بخش مهم از طراحی محیط شهری , طراحی مبلمان شهری است زیرا مبلمان شهری با ایجاد ساختارهای جدید در منظر شهر , می تواند چهره جدیدی به بافت شهر بدهد و هویت جدیدی را برای آن تعریف کند.

تمام کشورهای مشتاق توسعه پایدارند ولی اندکی روش پیگیری و دستیابی به آن را می دانند , توسعه پایدار متضمن تغییر است در واقع دریایی از تغییرات برای مصرف کنندگان و تولیدکنندگان (پانایوتو ,1386,ص5)پس برای رسیدن به توسعه پایدار در شهرها , چاره ای جز ایجاد تغییر و تحول در ساختار و بافت شهرها نداریم و مبلمان شهری یکی از المانهای بسیار مهم در ایجاد ساختار مناسب شهری جهت نیل به توسعه پایدار می باشد.